اصول ملل متحد براي سالمندان United Nations Principles for Older Persons

سالمندان از جمله آسیب پذیرترین گروه‌های اجتماع به حساب می آیند که به جهت دارابودن شرایط جسمی و روحی خاص غالبا از دستیابی به حقوق فردی و اجتماعی خود محروم مانده و خواسته یا ناخواسته در معرض نقض حقوق انسانی و شهروندی خود قرار می‌گیرند، به گونه ای که  نگاهی به وضعیت اجتماعی سالمندان، نشان دهنده آن است که بسیاری از حقوق سالمندان تحت تأثیر وضعیت خاص آنان نادیده گرفته شده و تمایز و تبعیض آشکاری علیه آنان در بسیاری از ابعاد فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی روا داشته می‌شود، پس ضروری است که اقدامات مؤثر قانونی در جهت تأمین حقوق و آزادی‌های آنها اتخاذ گشته و از تضییع حقوق آنها جلوگیری به عمل آید.

از همین روی و در پی احساس چنین ضرورت‌هایی، سازمان ملل متحد در قطع نامه شماره 51/37 مورخ 3 دسامبر 1982 وضعیت نگران کننده سالمندان در جوامع مختلف را مورد توجه قرار داده  و نیز در قطع نامه 30/40 مورخ 29 نوامبر 1985 مجمع عمومی سازمان ملل متحد بر این نکته تأکید شده که سالمندان باید به عنوان عنصری مهم و ضروری در فرآیند توسعه در تمامی سطوح جامعه مورد توجه قرار گیرند.

و سرانجام، مجمع عمومی سازمان ملل متحد طی قطع نامه شماره 91/46 مورخ 16 دسامبر 1991، قطع نامه زیر را با عنوان «اصول ملل متحد برای سالمندان»  برای حمایت از سالمندان به تصویب رسانده و از دولت‌ها درخواست کرده تا آنها را در برنامه‌های ملی خود بگنجانند.

این قطع نامه مشتمل بر یک مقدمه و 18 ماده بوده و در آن به مهمترین اصولی که برای حمایت از سالمندان ضروری است، پرداخته شده است.

مواد 18 گانه قطع نامه «اصول ملل متحد برای سالمندان» به شرح زیر است: 

‌الف. استقلال:

ماده1- دسترسی به غذا، آب، سر پناه، پوشاک و مراقبت بهداشتی کافی، خانواده، درآمد از طریق حمایت اجتماعی و خود اتکایی (خود یاری)

ماده2 – داشتن فرصت شغلی یا مجال دستیابی به دیگر مشاغل درآمد زا

ماده3 – حق مشارکت در تعیین زمان و شیوه ترک کار

ماده4 – دسترسی به برنامه‌های مناسب پرورشی و آموزشی

ماده5 – حق زندگی در محیط زیست ایمن و متناسب با توانایی‌های سالمندان برای اعمال ترجیحات و تغییرات شخصی           

ماده6 – فراهم بودن امکان اقلیت سالمندان در منزل تا هر مدت طولانی

‌ب. مشارکت :

ماده7– باقی ماندن سالمندان در بطن جامعه و مشارکت فعال آنها در تدوین و اجرای سیاست‌های مؤثر در بهزیستی و آسایش سالمندان و انتقال دانش و تجربیات آنان به نسل‌های جوان

ماده8 – امکان دسترسی و توسعه فرصت‌هایی برای خدمت به جامعه و انجام خدمات داوطلبانه در شرایط متناسب با علایق و توانایی‌های سالمندان

ماده9 – تشکیل جنبش‌ها و مجامعی برای سالمندان  

‌ج.  مراقبت:

ماده10 – بهره مندی از مراقبت و حمایت خانواده و اجتماع بر اساس نظام ارزش‌های فرهنگی جامعه

ماده11 – دسترسی به مراقبت بهداشتی به منظور کمک به حفظ  یا بازپروری سطح سلامت و آرامش بدنی، ذهنی و عاطفی و پیشگیری یا به تأخیر‌انداختن زمان شروع بیماری

ماده12 – دسترسی به خدمات اجتماعی و حقوقی برای ارتقای استقلال شخصی، حمایت و مراقبت

ماده13 – بهره مندی از سطوح مناسب مراقبت به وسیله مراکز حمایتی، توان بخشی و ایجاد انگیزه‌های اجتماعی و روانی در فضایی انسانی و ایمن

ماده14 – برخورداری از حقوق بشر و آزادی‌های اساسی از جمله احترام کامل به کرامت، عقیده، نیازها، حریم خصوصی و حق اتخاذ تصمیم درباره مراقبت بهداشتی و کیفیت زندگی به هنگام اسکان در هر سر پناه با هر امکان مراقبتی و درمانی  

‌د.  خودسازی :

ماده15- داشتن فرصت‌هایی  برای توسعه کامل توانایی‌های بالقوه خود

ماده16- دسترسی به امکانات و منابع آموزشی، فرهنگی، معنوی و تفریحی جامعه  

‌ه.  کرامت:

ماده17 – امکان زندگی با  حفظ کرامت و با امنیت و آزادی و بدون  بهره کشی و سوء استفاده‌های جسمی یا ذهنی (روحی)

ماده18 – رفتار منصفانه و عادلانه با سالمندان، بدون در نظر گرفتن سن، جنس، نژاد یا سوابق قومی، ناتوانی (معلولیت) یا دیگر وضعیت‌ها و ارزش گذاری صرف نظر از میزان مشارکت اقتصادی آنها

 

منشور حقوق سالمندان

افزایش سن و رسیدن به سن پیری برای هرانسانی گریزناپذیر است و سالمندان نیز به مانند دیگر افراد جامعه دارای حقوقی هستند که در متن زیر در دو بخش حقوق سالمندان از نگاه اسلام و منشور حقوق سالمندان  به آن پرداخته می شود: 

  حقوق سالمندان از نگاه اسلام:

سوره مباركه اسراء آيه 23و 24:

وَ قَضي رَبُّكَ اَلاتَعبُدوا اِلا ايّاهُ وَ بِالوالِدَينِ اِحسانا اِمّا يَبلُغَنَّ عِندَكَ الكِبَرَ اَحَدُهُما اَو كِلاهُما فَلاتَقُل لَهُما اُفٍّ وَلاتَنهَرهُما وَ قُل لَهُما قَولا كَريما واخفِض لَهُما جَناحَ الذُّلِّ منَ الرَّحمَة و قُل رَّبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا  

    و خدای تو فرمان داده كه جز او را نپرستید و به پدر و مادر خود نيكي كنيد و هرگاه یکی از آنان و یا هر دو نفرشان پير شوند، کوچکترین كلمه اي كه موجب رنجش آنان شود بر زبان نیاور و كمترين آزار به ایشان نرسان و همواره با آنان محترمانه سخن گوی و پر و بال تواضع و مهربانی ات را به نزدشان بگستران و بگو: پروردگارا ایشان را مورد رحمت خود قرار ده، همانگونه که آنان مرا در کودکی تربیت و پرورش دادند.                                                                                                  

پیامبر اکرم(ص):

پيران را بزرگ و محترم داريد زيرا احترام به آنها به منزله احترام به مقام الهي است.

امام على(ع):

«وَقِّرُوا كبارَكُمْ، يُوَقّرْكُمْ صِغارُكُم» به بزرگانتان احترام كنيد، تا كوچكترها هم به شما احترام كنند.

امام سجاد (ع):

"‌حق سالخورده این است که حرمت پیری او را پاس بداری / اگر سوابق فضیلت در اسلام را دارد ، تجلیلش کنی / او را مقدم بداری / در اختلافات خصمانه با او رو در رو نشوی / در راه رفتن بر او سبقت نگیری و پیشاپیش او راه نروی / او را نادان نپنداری / اگر رفتار جاهلانه ای کرد ، تحمل کنی / به مقتضای سوابق سالمندی ، احترامش کنی که حق سن و سال نیز چون حق اسلام است . "‌ 

امام صادق(ع) :

   اگر بتوانى عهده‏ دار کارهاى پدر و مادرت شوى چنین کن، حتى با دستانت در دهان آنان لقمه بگذار، که این کار، در فرداى قیامت براى تو بهشت یا سپر از آتش خواهد بود.                                                           

منشور حقوق سالمندان:   

ماده 1: حق زندگی.

• آزادی محل زندگی.

• خانواده و دیگر مداخله‌کنندگان درمانگر باید حق سالمند را در انتخاب محل زندگی رعایت نمایند.

• سالمند را باید از خطرات احتمالی هر موقعیت آگاه کرد.

ماده 2: مناسب‌سازی محیط زندگی با نیازهای فرد سالمند.

•محیط زندگی سالمند باید با نیازهای خاص وی مطابقت داشته باشد.

• در صورت کاهش استقلال فرد سالمند به هر دلیلی وی می‌تواند در منزل دوم خویش تحت مراقبتهای ویژه بخشهای دولتی یا غیردولتی قرار گیرد.

• ارتقاء کیفیت زندگی و آسایش جسم و روح سالمند باید هدف نهایی پروژه خدمت‌رسانی باشد.

• برخورداری از فضای خصوصی و اجتماعی ویژه سالمند می‌بایست در مراکز درمانی و توانبخشی مدنظر قرار گیرد.

ماده 3: زندگی اجتماعی علی‌رغم محدودیت‌های مشارکت سالمند.

• آزادی عمل در برقراری ارتباط حق مسلم سالمند است.

• خدمات اجتماعی می‌بایست با توجه به شرایط دوران سالمندی متناسب سازی شود.

• سالمندان باید از حقوق فردی واجتماعی خود مطلع شوند.

ماده 4: حضور و نقش فعال اطرافیان.

• حفظ روابط اجتماعی با خانواده و دوستان حق طبیعی سالمندان است.

• تقویت نقش مهم خانواده در ارائه حمایت‌های اجتماعی می‌بایست مدنظر قرار گیرد.

• در صورت عدم وجود نزدیکان حمایت گر این نقش به عهده مراکز توانبخشی و درمانی سالمندان و داوطلبان می‌باشد.

ماده 5: درآمد و دارایی.

• سالمند مالک تمامی درآمدها و دارایی‌های خود می‌باشد.

• دارایی فرد سالمند در صورت وابستگی روانی و جسمی وی از سوی قانون مورد محافظت قرار گیرد.

• در صورتی که درآمد و توانایی مالی سالمند کفایت رفع نیازهای او را نکند باید از حمایت رفاهی قانونی بهره‌مند شود.

ماده 6: ارج نهادن به فعالیتهای سالمند.

• حفظ و نگهداری تواناییهای انجام فعالیتها تا حد امکان.• سالمندان با سطح شناختی پایین نیز نیاز به ابراز وجود دارند.

• مشارکت فعال سالمندان از احساس پوچی و بی‌ارزشی آنان پیشگیری می‌کند.

ماده 7: آزادی انجام فعالیتهای مذهبی.

• مراکز خاص سالمندان باید محلی برای ادای مراسم مذهبی داشته باشد.

• حفظ و تکریم سالمند با هر دین و مذهب.

• رعایت و حفظ اصول مذهبی مورد قبول فرد سالمند.

ماده 8: حفظ استقلال سالمند.

• پیشگیری از وابستگی سالمند توسط مراکز سالمندی و خانواده حق مسلم اوست.

• خانواده و مراکز سالمندی باید مجهز به دستورالعمل‌های پیشگیری از وابستگی جسمی و روانی سالمندان باشند.

ماده 9: حق بهره‌مندی از مراقبت.

• سالمند مثل هر گروه سنی دیگر باید دسترسی به مراقبت‌های خاص داشته باشد که این مراقبت شامل تمامی خدمات پزشکی و توانبخشی لازم می‌باشد.

• تجهیز مؤسسات توانبخشی و بیمارستانها با نیازهای خاص سالمند از وظایف دولت است.

ماده 10: حق بهره‌مندی از مراقبین آموزش دیده.

• وجود آموزش خاص در رشته سالمندشناسی و طب سالمندی برای مراقبین اساسی است.

• بهره‌مندی تمامی پرسنل مراقب از حمایتهای روانی در مراکز سالمندی.

ماده 11: رعایت شرایط جسمی و روحی در مراحل آخر زندگی سالمند.

• مراقبت دقیق از دردهای جسمی و تالمات روحی در مراحل آخر زندگی سالمند و حمایت از خانواده وی وظیفه نظام‌های حمایتی است.

• تمامی مراقبین باید از اصول ارتباطی در مورد مراحل آخر زندگی و مرگ سالمند مطلع باشند.