طب سالمندی پیر فرزانه

چند روز و شبی بیشتر به شب چله یا همان شب یلدا نمانده است، شب یلدایی که در فرهنگ ما ایرانیان از جایگاه ویژه ای برخوردار است، شبی که  بهانه ای است برای خانواده های ایرانی تا به گرد هم آیند و از در کنار هم بودن و برگزاری آیین های ویژه این شب لذت ببرند.

شب یلدا فرصتی است از برای صله رحم و دیدار از پدر و مادر و پدربزرگ ها و مادربزرگ ها، در فرهنگ ایرانیان رسم بر این است که در این شب معمولا کوچکترها به خانه بزرگ ترها رفته و این شب که بزرگ ترین شب سال است را با بزرگ ترهای فامیل به شب نشینی پرداخته و به جشن و شادی می پردازند. 

فلسفه شب یلدا:

بسیاری از ادیان نیز به شب چله مفهومی ‌دینی دادند. در آیین میتـرا (و بعدها با نام کیش مهر)، نخستین روز زمستان به نام «خوره روز» (خورشید روز) روز تولد مهر و نخستین روز سال نو بشمار می‌آمده است و امروزه کارکرد خود را در تقویم میلادی که ادامه گاهشماری میترایی است و حدود چهارصد سال پس از مبدأ میلادی به وجود آمده؛ ادامه می‌دهد. فرقه‌های گوناگون عیسوی، با تفاوت‌هایی، زادروز مسیح را در یکی از روزهای نزدیک به انقلاب زمستانی می‌دانند و همچنین جشن سال نو و کریسمس را همچون تقویم کهن سیستانی در همین هنگام برگزار می‌کنند.
 
به روایت بیرونی، مبدأ سالشماری تقویم کهن سیستانی از آغاز زمستان بوده و جالب اینکه نام نخستین ماه سال آنان نیز «کریست» بوده است. منسوب داشتن میلاد به میلاد مسیح، به قرون متأخرتر باز می‌گردد و پیش از آن، آنگونه که ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه نقل کرده است، منظور از میلاد، میلاد مهر یا خورشید است. نامگذاری نخستین ماه زمستان و سال نو با نام «دی» به معنای دادار ـ خداوند از همان باورهای میترایی سرچشمه می‌گیرد.

نخستین روز زمستان در نزد خرمدینانی که پیرو مزدک، قهرمان بزرگ ملی ایران بوده‌اند، سخت گرامی ‌و بزرگ دانسته می‌شد و از آن با نام «خرم روز» یاد می‌کرده و آیین‌هایی ویژه داشته‌اند. این مراسم و نیز سالشماری آغاز زمستانی هنوز در میان برخی اقوام دیده می‌شود که نمونه آن تقویم محلی پامیر و بدخشان (در شمال افغانستان و جنوب تاجیکستان) است. همچنین در تقویم کهن ارمنیان نیز از نخستین ماه سال نو با نام «ناواسارد» یاد شده است که با واژه اوستایی «نوسرذه» به معنای «سال نو» در پیوند است.در ایران باستان برای دی ماه چهار جشن وجود داشت که شامل روزهای اول، هشتم، پانزدهم و بیست و سوم این ماه بود. اما امروزه ایرانیان تنها نخستین روز دی ماه، یعنی طولانی ترین شب اول زمستان را که آخرین شب پاییز، پایان قوس و آغاز جدی است- جشن می‌گیرند.

آداب و سنن تغذیه ای شب یلدا :

گرچه شب یلدا فرصتی است تا خانواده ها دیداری تازه کنند و شبی را با شادمانی در کنار هم و در کنار بزرگ ترها سپری نمایند اما این شب خیال انگیز نیز بسان تمام مناسبت های دیگر، برای خود آداب و سننی دارد که از همه مهم تر آداب و سنن غذایی این شب است که از روزگاران پیش، برای ما به ارث رسیده است و بر مااست تا با توجه به وضعیت سلامت و تندرستی خود و سالمندان مان در مصرف بهینه و عاقلانه این خوراکی ها مدیریت نماییم .
و اما از جمله مهم ترین خوراکی های شب یلدا می توان موارد زیر را برشمرد:

هندوانه:

یکی از ارکان و به عبارتی گل سرسبد سفره شب یلدا، میوه هندوانه است که همیشه به شیوه‌های جذابی تزیین و به یادآورنده سفره شب یلدا است.

هندوانه یادآور گرمای تابستان و حرارت است. باور بر این است، اگر مقداری هندوانه در شب یلدا بخورید در سراسر زمستان طولانی، سرما و بیماری بر شما غلبه نخواهد کرد و این باور، با خواص هندوانه که سرشار از ویتامین های  می‌باشد مطابقت دارد.A,B,C

ارزش تغذیه‌ای هندوانه: ۹۰ درصد بافت هندوانه از آب تشکیل شده است، در نتیجه برای رفع عطش بسیار مفید است. به علت فراوانی آب در این محصول، برای جلوگیری و دفع سنگ کلیه، خوردن آن بسیار توصیه شده است. هندوانه منبع غنی از بتاکاروتن و لیکوپن است که این مواد از آنتی‌اکسیدان‌های طبیعی هستند و همانطور که اثبات شده است آنتی اکسیدانها ترکیباتی هستند که از بروز سرطان‌ها در انسان جلوگیری می‌کنند،آنتی‌اکسیدان‌های موجود در هندوانه، رادیکال‌های آزاد را در بدن خنثی می‌کنند. بنابراین مصرف هندوانه باعث پیشگیری از بروز سکته قلبی، آسم، استئوآرتریت، آرتریت روماتوئید و سرطان روده می شود. انجمن قلب آمریکا مصرف هندوانه را به خاطر دارا بودن مواد آنتی‌اکسیدان به‌عنوان یک راهکار مهم برای حفظ سلامت قلب، توصیه کرده است
هندوانه از بروز آسیب‌های پوستی در اثر نور جلوگیری می‌کند. موجب دفع بیشتر و سریع مواد زاید از بدن می‌شود و به شادابی و طراوت پوست می‌انجامد. درصد کمی قند دارد و میزان کالری آن بسیار پایین است، اما نکته مهم در این جاست که همیشه هندوانه را به عنوان میان وعده مصرف کنید، نه به همراه غذا زیرا در هضم و جذب اختلال ایجاد می‌کند،از ویژگی‌های دیگر هندوانه این است که کم سدیم و پرپتاسیم می‌باشد. با توجه به اینکه سدیم زیاد باعث افزایش فشارخون و پتاسیم موجب پاییـن آمدن آن می‌شود، مصرف این میوه برای افراد مبتلا به پرفشاری خون مفید است.

  انار:

انارنیز در کنار هندوانه اصلی ترین رکن و نماد سفره شب یلدا است، انار  میوه‌ای است که از قدیم از آن به عنوان میوه‌ای خون  ساز یاد می‌شده وبه افرادی که رنگی مهتابی و از نظر جثه رنجور بودند، توصیه می‌شده که آب انار بنوشند. این میوه در سفره شب یلدا نماد شادی و زایش است.

امروزه اثبات شده انار سرشار از ویتامین ث است که سبب تقویت سیستم ایمنی بدن و تصفیه کننده خون و سرشار از آهن است، در نتیجه موجب افزایش انرژی و خون سازی در بدن فرد می‌شود و تصفیه خون مانند زندگی یا زایش دوباره انسان است، به همین علت انار را نماد زایش و شادی می‌دانند.

آجیل:

 آجیل شب یلدا شامل پسته، بادام، گردو، فندق و در بعضی مناطق کشور از میوه های خشک نیز به عنوان آجیل شب یلدا استفاده می‌شود. آجیل به عنوان سالم‌ترین تنقلات شناخته شده و دارای فیبر بالاست که در درمان یبوست، چاقی، انواع سرطان‌ها از جمله سرطان معده و روده بسیار مؤثر است..

گردو:
گردو منبع خوبی از پروتئین است. همچنین حاوی ویتامین‌های A، E، C، B1، B2، اسید فولیک(B9)، اسید پانتوتنیک(B5) و نیاسین(B3) و برخی مواد معدنی از قبیل آهن، روی ، مس، منگنز، کلسیم، منیزیم، فسفر و پتاسیم می‌باشد. در میان مواد معدنی سدیم به مقدار کم در گردو یافت می‌شود.
گردو خاصیت ضدالتهابی دارد، بنابراین در پیشگیری و درمان آسم، روماتیسم مفصلی و بیماری‌های التهابی پوستی مانند اگزما و پسوریازیس (ایجاد لکه‌های قرمزرنگ در پوست) نقش دارد.
گردو از قلب و عروق محافظت می‌کند. گردو یکی از مهم‌ترین منابع اسیدهای چرب غیراشباع است. بررسی‌ها نشان داده‌اند که مصرف اسیدهای چرب غیراشباع تأثیر مثبتی بر روی فاکتورهای زمینه‌ساز بیماری‌های قلبی- عروقی دارد، به‌طوری که باعث کاهش میزان کلسترول خون،LDL  یکی از عوامل خطر لخته شدن خون در شریان‌ها می شود. یکی از انواع اسیدهای چرب غیراشباع موجود در گردو، اسیدهای چرب امگا-۳ می باشند. این اسیدهای چرب از نامنظم شدن ضربان قلب و لخته شدن خون در شریان‌ها جلوگیری کرده و باعث افزایش میزان HDL(کلسترول خوب) می‌شوند. فیتو استرول‌های موجود در گردو نیز باعث کاهش میزان کلسترول خون می‌شوند. گردو حاوی یک نوع اسید آمینه به نام ال- آرژنین است. این اسید آمینه در بدن به اکسید نیتریک تبدیل می‌شود. اکسید نیتریک یک ماده شیمیایی است که باعث گشاد شدن رگ‌ها می شود و از سخت شدن جداره رگ جلوگیری می کند. همچنین دو ترکیب آنتی اکسیدان به نام‌های اسید الاژیک و اسید گالیک در گردو وجود دارند. این ترکیبات از طریق جلوگیری از اکسیداسیون LDL، از بروز بیماری‌های قلبی- عروقی پیشگیری می‌کنند.
وجود اسیدهای چرب امگا- ۳ در گردو باعث ارتباط مصرف گردو با عملکرد ذهنی شده است. غشاء همه سلول‌های بدن از جمله سلول‌های مغز از چربی تشکیل شده است. وجود اسیدهای چرب امگا- ۳ در غشاء، قابلیت انعطاف غشاء را افزایش می دهد، بنابراین توانایی سلول برای ورود و خروج مواد مختلف افزایش می‌یابد. مطالعات نشان داده اند که کاهش دریافت اسیدهای چرب امگا- ۳ در کودکان با افسردگی، اختلال در یادگیری، بیش‌فعالی، اختلالات رفتاری و اختلالات خواب مرتبط است.
گردو در پیشگیری از بی‌خوابی نقش موثری دارد. گردو حاوی اسید آمینه‌ای به نام تریپتوفان است. این اسید آمینه در بدن به هورمونی به نام ملاتونین که «هورمون خواب» نیز نامیده می شود، تبدیل می‌گردد. هورمون ملاتونین باعث خواب شبانه و افزایش مقاومت بدن در برابر رادیکال‌های آزاد (مواد مخربی که در بروز بیماری‌های قلبی- عروقی و سرطان نقش دارند) می‌شود، ولی در افراد بالای ۴۰ سال میزان این هورمون کاهش می یابد.
ثابت شده است که مصرف گردو از ابتلا به سنگ کیسه صفرا جلوگیری می‌کند. همچنین اسیدهای چرب امگا- ۳ موجود در گردو از برداشت کلسیم از استخوان جلوگیری می‌کنند، بنابراین در حفظ سلامت استخوان و پیشگیری از پوکی استخوان موثر می‌باشند.
پسته، فندق و بادام:
این آجیل‌ها حاوی ویتامین‌هایB1 ،B6 ، E و عناصر پتاسیم، فسفر، منیزیم و روی می‌باشند.
ویتامین B1 باعث افزایش انرژی، تقویت سلول‌های عصبی و متعادل کردن اشتها می‌شود.
در بین آجیل‌ها، پسته دارای بیشترین میزان ویتامین E است. این ویتامین نقش آنتی‌اکسیدانی دارد.
میزان پتاسیم موجود در یک عدد پسته برابر پتاسیم موجود در یک عدد پرتقال است. میزان پتاسیم در ۲ عدد پسته بیشتر از ۱ عدد موز می‌باشد.
فسفر در ساختمان استخوان‌ها و دندان‌ها شرکت می‌کند، جلوی خستگی و ضعف را می‌گیرد و برای تقویت عضلات بدن مفید است.
عنصر روی در تقویت پوست، مو و ناخن نقش دارد.
مصرف آجیل‌های فوق، به علت وجود چربی‌های غیراشباع، باعث کاهش کلسترول خون و کاهش خطر بیماری‌های قلبی- عروقی می‌شود.
ماده‌ای به نام بتا- سیتواسترول که به مقدار زیادی در فندق یافت می‌‌شود، باعث کاهش کلسترول و پیشگیری از سرطان سینه و پروستات می‌شود.
تخمه هندوانه و کدو:
تخمه هندوانه و کدو حاوی اسیدهای چرب ضروری، ویتامینE، روی، کلسیم و منیزیم هستند.
مواد مغذی موجود در تخم کدو از جمله کاروتنوئیدها، تکثیر سلول‌های پروستات را متوقف نموده و در نتیجه از بزرگ شدن غده پروستات جلوگیری می‌کنند. براساس نتایج مطالعات مختلف، تخمه کدو باعث بهبود التهاب مفاصل می‌شود. تخمه کدو حاوی فیتواسترول‌ها است که در کاهش کلسترول خون نقش دارند.
منیزیم نقش حیاتی در حفظ سلامت قلب و بهبود آسم دارد. در ساختمان استخوان، علاوه بر کلسیم، منیزیم نیز وجود دارد، بنابراین مصرف مقادیر کافی منیزیم برای حفظ سلامت استخوان نیز ضروری است. منیزیم یکی از مهم‌ترین عناصر معدنی برای تبدیل غذا به انرژی می‌باشد، ضربان قلب را تنظیم نموده و از گرفتگی عضلات جلوگیری می‌کند. همچنین منیزیم در درمان میگرن، مسمومیت بارداری(پره اکلامپسی و اکلامپسی) و کاهش دردهای قاعدگی موثر است.

انگور:

انگور میوه‌ای بهشتی است که حاوی ویتامین‌های A,C ، منیزیم، کلسیم، آهن،‌ فسفر و پتاسیم می‌باشد‌. مصرف این میوه در درمان یبوست، التهاب معده و روده‌ها و بهبود عوارض روماتیسم موثر است. پتاسیم موجود در انگور در کاهش پرفشاری خون نقش دارد. این میوه به علت دارا بودن املاح و سلولز، خاصیت ملین و مدر دارد و برای مبتلایان به اوره بالای خون مناسب است‌. همچنین فنل‌های موجود در انگور، دارای خاصیت آنتی‌اکسیدانی هستند.
کشمش :
کشمش نیز مانند انگور حاوی فنل است، ولی چون طی فرایند تبدیل انگور به کشمش، میزان فنل موجود در آن کاهش می‌یابد، خاصیت آنتی‌اکسیدانی کمتری نسبت به انگور دارد. عنصر بروم موجود در کشمش در سلامت استخوان نقش دارد و از پوکی استخوان جلوگیری می‌کند.

توت خشک:
توت خشک حاوی پروتئین، ویتامینهای گروه آ و بی و نیز کلسیم و آهن است.
انجیر:
انجیر منبع خوب پتاسیم است و میزان کمی سدیم دارد، بنابراین برای کاهش پرفشاری خون مفید می‌باشد. کلسیم و منیزیم موجود در انجیر در حفظ سلامت استخوان و جلوگیری از پوکی استخوان نقش دارند. انجیر ملین و ضد یبوست است و از سرطان روده جلوگیری می‌کند. همچنین، برای پیشگیری از سرطان سینه مفید می‌باشد. مصرف این میوه باعث کاهش میزان کلسترول و اسید اوریک خون می‌شود. این میوه حاوی مقادیر قابل توجهی آنتی اکسیدان نیز می‌باشد. میزان ویتامین B6 موجود در انجیر از سایر میوه‌ها بیشتر است. این ویتامین به سوخت و ساز پروتئین در بدن کمک می‌کند.

توصیه‌های شب یلدایی برای سالمندان:

1-   سالمندان به دلایل گوناگون از قبیل ابتلا به دیابت، بیماری کلیوی، نارسایی مثانه،فشار خون بالا و... در کنترل مثانه خود با مشکل مواجه بوده و ناگزیر بایستی در درازای شب یکی دو مرتبه برای رفتن به دستشویی از خواب بیدار شوند، در نتیجه به این افراد توصیه می شود که تا حد امکان هندوانه کمتری میل نمایند زیرا هندوانه چنانکه پیش تر گفته شد به علت دارا بودن آب فراوان می تواند بر این مشکل بیفزاید.

2-   خوراکی‌های شب یلدا به اندازه کافی متنوع و حجیم هستند، پس توصیه می‌شود که در این شب، یا شام را حذف کنید و یا شام بسیار سبکی میل نمایید.

3-   افرادی که از بالا بودن تری‌گلیسیرید خون رنج می‌برند، بهتر است از مصرف مغز دانه‌ها از قبیل پسته، بادام، گردو و…خودداری کنند.
 4-   مصرف آجیل بوداده که حاوی نمک فراوان است، به هیچ وجه به افرادی که فشار خون بالایی دارند یا از مشکلات کلیوی رنج می‌برند، توصیه نمی‌شود.

5-   با اینکه چربی موجود در آجیل از نوع مضر نیست، اما دارای کالری بالایی است و برای جلوگیری از افزایش وزن در خوردن آن باید اعتدال رعایت شود.

 
6-   آجیل‌ها قابلیت آلودگی به قارچی به نام آفلاتوکسین را دارند که سرطانزا است. به همین دلیل به افراد مبتلا به سرطان توصیه می‌شود که این مواد را حتما از مراکز معتبر خریداری کنند.
7- برای آنکه ریتم خواب و بیداری سالمندان به هم نخورد توصیه می شود که این عزیزان، ساعت خواب خود را بیش از حد به تاخیر نیندازند.