طب سالمندی پیر فرزانه

شیوع افسردگی در سالمندان:

افسردگی دومین اختلال شایع روانشناختی در سالمندان است که شیوع آن در سالمندان مقیم جامعه 15 تا 30 درصد برآورد شده و در سالمندان مبتلا به بیماری های حاد و مزمن و نیز در سالمندان بستری در بخش های داخلی و جراحی 30 تا 50 درصد ذکر شده است.

 شیوع این بیماری در سالمندان بستری در بخش روانپزشکی 60 درصد و در سالمندان مقیم آسایشگاه های سالمندان 70 تا 90 درصد می باشد.

شیوع افسردگی در سنین قبل از یائسگی در زنان بیشتر از مردان و در سنین حوالی بازنشستگی این نسبت بر عکس می شود و در ادامه در دوران سالمندی در هر دو جنس تقریبا برابر است .

شیوع افسردگی در سالمندان ایرانی:

بر اساس بررسی سال 1377 وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، شیوع افسردگی در میان زنان و مردان روستایی ایرانی به ترتیب 71.1 و 46 درصد بوده است در حالی که شیوع این بیماری در همان سال در میان زنان و مردان شهری ایرانی به ترتیب 69 و 47 درصد گزارش شده است.

تعریف افسردگی:

افسردگی عبارت است از احساس غم، دلسردی یا ناامیدی به مدت دست کم 2 هفته در اغلب روزها و در اغلب ساعات روز همراه با علائم دیگری از قبیل بی علاقگی، بی حوصلگی، دلزدگی، ناتوانی از لذت بردن، بی حالی و احساس خستگی، اختلالات خواب، اختلالات اشتها، یبوست، مشکل در تمرکز و تصمیم گیری، تحریک پذیری، احساس گناه، اضطراب و... به گونه ای که مانع انجام فعالیت های عادی و روزمره زندگی فرد شود.

علل بروز افسردگی:

افسردگی یک بیماری مولتی فاکتوریال است که عوامل مختلفی می تواند سبب ایجاد و بروز آن شود که از جمله این عوامل می توان به علل زیر اشاره نمود:

·         ارث

·         انواع بیماری ها

·         انواع داروها

·         استرس ها و فشارهای زندگی مانند داغ دیدگی، انزوا، اختلافات زندگی و..

·         از دست دادن آزادی و استقلال فردی

·         از دست دادن اعتماد به نفس

·         سلب اراده و قدرت تصمیم گیری

·         احساس غیر مفید بودن

·         ترس از سربار بودن( مهمترین دلیل افسردگی در سالمندان)

·         بازنشستگی و کاهش سطح درآمد

·         ترس از وابسته شدن به دیگران

·         انزوا و تنهایی

·         ترس از مرگ

·         بی توجهی اطرافیان به سالمند

بیماری های افسردگی زا:

طیف وسیعی از بیماری ها می توانند سبب بروز افسردگی در سالمندان شوند، از جمله:

·         بیماری های اندوکرین( پرکاری و کم کاری تیروئید، پرکاری پاراتیروئید، بیماری غدد آدرنال وهیپوفیز، دیابت قندی)

·         اختلالات نورولوژیک( بیماری پارکینسون، کره هانتینگتون، مولتیپل اسکلروزیس، آلزایمر، سکته مغزی)

·         اختلالات متابولیک( کمبود اسید فولیک، کمبود پیریدوکسین، کمبود نیاسین، کمبود ریبوفلاوین، اورمی، کمبود سدیم، پتاسیم و منیزیوم)

·         انواع سرطان ها( لوسمی، لنفوم، کانسر پانکراس، تومورهای مغز)

·         بیماری های نسج کلاژن( لوپوس، اسکلرودرمی، آرتریت روماتوئید)

·         انواع بیماری های عفونی( سل، هپاتیت، آنفلوانزا، سیفلیس، ایدز)

داروهای افسردگی زا:

سالمندان معمولا به دلیل بیماری ها و مشکلات گوناگونی که دارند داروهای زیاد و متفاوتی مصرف می نمایند که برخی از این داروها می توانند در ایجاد و بروز افسردگی در سالمندان نقش ایفا کنند که از جمله این داروها که به وفور توسط سالمندان مصرف می شود، عبارتند از:

·         داروهای ضد فشار خون و قلبی، عروقی( متیل دوپا، کلونیدین، ایندرال، دیگوکسین، مدرهای تیازیدی)

·         استروئیدها( گلوکوکورتیکوئیدها، آدرنوکورتیکوئیدها، داروهای آنابولیک)

·         داروهای گوارشی( رانیتیدین، سایمتیدین)

·         آرامبخش ها( بنزودیازپین ها)

·         داروهای ضد پارکینسون( لوودوپا)

·         داروهای ضد سرطان

·         داروهای محرک فیزیکی

·         NSAIDS

علائم افسردگی در سالمندان:

·         خلق و روحیه ضعیف( احساس غم و اندوه، حملات گریه)

·         اختلالالات اشتها که خود را به صورت افزایش یا کاهش وزن نشان می دهد.

·         اختلالات خواب

·         اضطراب، بیقراری، تحریک پذیری

·         ضعف، احساس خستگی و کمبود انرژی، دردهای بدنی و کاهش فعالیت های فیزیکی

·         بی علاقگی و بی تفاوتی نسبت به محیط

·         بی علاقگی و لذت نبردن از فعالیت های لذت بخش زندگی از جمله فعالیت جنسی

·         کندی حرکات

·         کند شدن کارکردهای ذهنی به صورت دشواری در تمرکز، یادآوری و تصمیم گیری

·         احساس گناه

·         احساس ناامیدی

·         احساس پوچی

·         ترس از آینده

·         بی توجهی به بهداشت فردی

·         بی توجهی به تغذیه و مصرف داروها

·         کاهش روابط اجتماعی

·         هذیان و توهم

·         زوال عقل کاذب

·         افکار یا تهدید و یا اقدام به خودکشی

به طور کلی کم حرفی، بی حوصلگی و انزواطلبی مهمترین علائم افسردگی در سالمندان است.

اشکال ویژه افسردگی در سالمندان:

افسردگی در سالمندان ممکن است به سبب تغییرات فیزیکی و روانی مرتبط با افزایش سن، به اشکال دیگری بروز نماید، از قبیل:

·       شکایات جسمی پراکنده، فراوان و متغیر

·       فراموشکاری

·       فقدان توجه و تمرکز

·       کاهش توانایی های شناختی

تشخیص افسردگی:

تشخیص افسردگی بر مبنای شرح حال دقیق، معاینه فیزیکی کامل، انجام آزمایش های مورد نیاز و جمع بندی و تفسیر مجموع این یافته ها استوار است.

در صورت تشخیص ندادن و عدم درمان مناسب افسردگی، این بیماری می تواند منجر به کاهش کیفیت زندگی، افزایش میزان وابستگی و افت کارکردها، آلزایمر، اقدام به خودکشی و افزایش مرگ و میر در سالمندان شود.

درمان افسردگی:

درمان بایستی بر مبنای عامل به وجود آورنده و رفع آن عامل باشد ولی در مجموع روش های زیر در درمان افسردگی کاربرد دارد:

·     رفع عامل زمینه ساز بروز افسردگی

·     تجویز داروهای ضد افسردگی

·     روان درمانی

·     الکتروشوک تراپی

·     گروه درمانی

نقش خانواده ها در پیشگیری از افسردگی سالمندان:

خانواده ها و مراقبان سالمندان نقش مهمی در پیشگیری و درمان افسردگی در سالمندان دارند که به طور اختصار به برخی از آنها اشاره می شود:

·         رفتار محبت آمیز با سالمند

·         همدلی و گوش دادن به حرف ها و درد دل های سالمند

·         تقویت باورهای مذهبی در سالمند و آشنایی دادن وی با فلسفه زندگی و مرگ

·         برنامه ریزی جهت بهینه سازی اوقات فراغت سالمند

·         تشویق سالمند به برقراری ارتباط با دیگران

·         تشویق سالمند به حضور در جمع هم سالان

·         تشویق سالمند به بازگویی خاطرات گذشته و در صورت امکان نوشتن آنها

·         تشویق سالمند به رعایت رژیم غذایی مناسب جهت حفظ نشاط و تامین انرژی مورد نیاز

·         تشویق سالمند به ورزش و فعالیت های گروهی

·         تشویق بستگان سالمند به ملاقات های منظم با سالمند

·         اجازه دادن به سالمند جهت نگهداری از لوازم شخصی خود

·         واگذاری و دادن اجازه انجام کارهای در حد توان سالمند به وی

·         دادن اجازه به سالمند برای انجام کارهای مورد علاقه و مناسب وی

·         یادآوری نکات مثبت و امیدوار کننده زندگی به سالمند

·         گفتگو با سالمند در خصوص شرایط ویژه دوران سالمندی و محدودیت ها

·         راهنمایی و تشویق سالمند در به کارگیری سایر توانمندی ها و توانایی ها در جهت جبران محدودیت ها

·         کمک به سالمند در انجام بعضی از کارها که نیازمند کمک از سوی دیگران است، بدون دخالت در کارهای سالمند

·         مراقبان سالمندان بایستی به محض مشاهده علائم افسردگی در سالمند، مراتب را در اسرع وقت به آگاهی پزشک وی برسانند.

·         گزارش به پزشک سالمند در صورت مشاهده قرائنی از تصمیم به خودکشی توسط سالمند

·         گزارش وضعیت سالمند به پزشک، در صورت بروز عوارض دارویی( خواب آلودگی، تاری دید، لرزش و...)

توصیه هایی به سالمندان برای پیشگیری از افسردگی:

هرچند خانواده ها و مراقبان نقش مهمی در پیشگیری از افسردگی در سالمندان دارند ولی هم چون سایر موارد، نقش سالمندان در پیشگیری از این بیماری حیاتی و تعیین کننده است. در ادامه به چند نکته در این راستا اشاره می شود:

·       کنار آمدن با محدودیت های خاص مرتبط با افزایش سن

·       شناخت و تقویت توانایی ها و مهارت ها

·       حضور در جمع خانواده، هم سالان و اجتماع

·       عضویت در مراکز خیریه و مشارکت در فعالیت های بشر دوستانه و تقویت روحیه کمک به دیگران

·       رعایت رژیم غذایی مناسب

·       ورزش و فعالیت های گروهی

·       داشتن برنامه و نظم در کارهای روزمره

·       رعایت بهداشت فردی

·       یادآوری، بازگویی و نوشتن خاطرات گذشته