طب سالمندی پیر فرزانه

در طی فرایند سالمندی و پیر شدن انسان ها، تغییرات متعددی در همه اعضا و جوارح بدن آدمی رخ میدهد و از مهم ترین این تغییرات، کاهش ظرفیت عملکردی و افت ذخایر ارگان ها می باشد که از جمله آنها می توان به کاهش ظرفیت عملکردی و افت ذخایر دستگاه های گردش خون و تنفس اشاره نمود که در نتیجه منجر به کاهش خونرسانی و تبادل اکسیژن و مواد غذایی در بافت ها و نسوج می شود. ورزش و فعالیت های بدنی سبب حفظ و تقویت این ظرفیت ها و ذخایر شده، موجبات بهتر شدن عملکرد دستگاه ها را فراهم می آورد که از جمله سبب تقویت عضلات قلب و دستگاه تنفس و  افزایش قدرت انقباضی این عضلات شده و خونرسانی بیشتر و بهتر به اندام ها را موجب می شود. در مقابل بي‌حركتي در بدن انسان عوارض متعددي ايجاد ميکند. اين عوارض تقريباً در تمام سيستمهاي بدن ديده مي‌شوند. بسياري از اين عوارض مي‌توانند خطرناك يا دردسرساز باشند. مثلاً ممكن است در فرد مسن و تب‌دار در عرض حدود دو ساعت زخم بستر ايجاد شود. همچنين بي‌حركتي مي‌تواند باعث لخته‌شدن خون در رگها شود. انجام فعاليت و ورزش در افراد سالمند حتي از ورزش در دوره جواني مهمتر است. بايد از  بی حرکتی طولاني مدت فرد سالمند در بستر جلوگيري كرد. حتي در فردي كه توانائي راه رفتن ندارد، نشستن روي صندلي در كنار تخت يا فشار دادن كف پا به انتهاي تخت مي‌تواند از برخی از اين عوارض پيشگيري كند.   فواید ورزش کردن برای سالمندان:    ورزش منظم در سالمندان، باعث بهبود قابل توجهي درفشارخون ، ديابت ، كاهش چربي هاي خون ، استئوآرتريت ها، پوكي استخوان وعملكردعصبي ميشود. ورزش ، ميزان مرگ وميرراكاهش مي دهد و نياز به مصرف داروهاي مختلف رابه طورقابل توجهي كم مي كند. ورزش باعث افزايش طول عمر، كاهش خطر زمين خوردن و شكستگي استخوانها، كاهش فشار خون، افزايش اثر داروهاي ضد فشار خون، كنترل بهتر بيماري ديابت (نوع غير وابسته به انسولين) و بيماريهاي ريوي و ... مي‌گردد. ورزش در اكثر بيماريها باعث كاهش درد مي‌شود. در دوره سالمندي با ورزش مي‌توان از زندگي سالمتر، شاداب‌تر و مستقل‌تري بهره برد.       محققان با بررسی بیش از ۴۰۰ سالمند اعلام کردند، کیفیت زندگی افرادسالمند که روزانه دست کم ده دقیقه ورزش می کنند، به مراتب بهتر از افرادی است که تحرک کافی ندارند . بر اساس این بررسی، ورزش روزانه با افزایش توانایی جسمی و عملکرد ذهنی افراد سالمند، باعث بهبود زندگی روزانه و کاهش نیاز آنان به مراقبت دیگران می شود . محققان برای بیشترین بهره مندی از ورزش، ورزش را ۵ روز در هفته، هر بار به مدت ۳۰ دقیقه توصیه می کنند .   ورزش موجب احساس رضایت از زندگی می شود تأثیرات مثبت ورزش بر بدن همواره مورد توجه قرار می گیرد اما تحقیقات مشخص کرده است، افرادی که ورزش می کنند با تقویت حافظه و روحیه احساس رضایت بیشتری از زندگی دارند. ورزش با کاهش استرس و افزایش احساس شادابی موجب احساس بهتر و رضایت بیشتر در افراد می شود. متخصصان معتقدند ورزش مانند داروی ضد افسردگی عمل می کند و چنانچه روزانه ۳۰ دقیقه سریع راه بروند یا روی دستگاه تردمیل ورزش کنند پس از ۱۰ روز تأثیر آن را در بهبود وضعیت روحی و شادابی خود خواهند دید.این روند موجب جریان راحت تر خون در مغز و بخش های مختلف بدن شده و به یادگیری و تقویت حافظه نیز کمک شایانی می کند. کارشناسان اعلام کرده اند که ورزش به میزان نیم ساعت در روز و برای چهار یا پنج بار در هفته به سالمندان کمک می کند که تا حد زیادی دچار فراموشی نشده و با روحیه بهتر از زندگی لذت ببرند. ● سودمندی ورزش هوازی در بهبود دردهای اسکلتی عضلانی ورزش های هوازی، در بهبود دردهای مکانیکی شانه، کمر و زانو، تأثیر بسزایی دارند. پژوهشگران تأثیر ورزش های هوازی را در درمان دردهای مکانیکی شانه، کمر و زانو، در ۴۵۰ بیمار مبتلا به این گونه دردها بررسی کردند. این بررسی که نتایج آن منتشر شد، نشان می دهد ورزش هوازی در ۸۸ درصد مبتلایان به کمردرد، ۸۰ درصد مبتلایان به درد شانه و ۷۳ و سه دهم درصد مبتلایان به زانودرد، باعث بهبود کامل می شود. این بررسی همچنین نشان می دهد که ورزش هوازی در درمان مبتلایان به کمردرد، بیش از دو گروه دیگر، باعث بهبود درد می شود. پژوهشگران با توجه به این بررسی، نهادینه کردن ورزش، به ویژه از نوع هوازی را در جامعه برای پیشگیری از دردهای شایع اسکلتی - عضلانی توصیه می کنند. تاثیر ورزش بر تعادل ورزش مداوم، قدرت تعادل را در افراد میانسال که به ورم مفاصل یا زانو درد مبتلا هستند تقویت می کند. بر اساس تحقیقات انجام شده، هم تمرینات ایروبیک و هم بدن سازی، هر دو به تقویت تعادل بدن کمک می کند. ● تمرینات تعادلی افتادن می تواند مسئله خطرناکی برای افراد میانسال و سالخورده باشد و ترس از آن باعث می شود افراد فعالیت های خود را محدود کنند. تمرین های بدن سازی و قدرتی می تواند از افتادن شما جلوگیری کند. یوگا و همچنین تمرینات خاص تعادلی که با استفاده از توپ های ورزشی انجام می گیرد  نیز می تواند قدرت تعادل شما را ارتقا بخشد. تمرین بیشتر برای لاغر شدن فقط حفظ تناسب اندام برای جلوگیری از اضافه وزن دوران پیری و میانسالی کافی نیست، اما ارتقای تناسب اندام می تواند این کار را انجام دهد. بر اساس تحقیقات، اضافه کردن یک دقیقه به تمرینات تردمیل هنگام ورزش، اضافه شدن وزن را تا نیم کیلو کاهش می دهد. ● فواید اجتماعی برای بسیاری از افراد، شبکه اجتماعی آن ها تا حد زیادی به وضع سلامت آن ها مربوط است. ورزش کردن در جمع می تواند رابطه اجتماعی فرد را تقویت کند و این مسئله به طور ویژه برای افراد بازنشسته که نسبت به قبل ارتباط اجتماعی چندانی ندارند، فواید بسیاری دارد. ● تقویت قدرت تمرکز سه بار در هفته پیاده روی ۴۵ دقیقه ای، جریان اکسیژن را در ریه های شما تقویت و به این ترتیب قدرت تمرکز و زمان واکنش دهی شما را تقویت می کند.   بنابراین اگرچه ورزش برای تمامی افراد بشر امری ضروری و توصیه شده است ولی به دلیل اثرات معجزه آسا و ضد پیری آن در سالمندان از ضرورت بیشتری برخوردار است. به بیان دیگر سالمندی به هیچ عنوان مانع فعالیت های بدنی و ورزشی نیست، هرچند گاهی ممکن است محدودیت هایی در میزان و نوع ورزش پیشنهادی در برخی از سالمندان وجود داشته باشد، همچنان که در جوانان و افراد دیگر سنین نیز این تفاوت ها و محدودیت ها امری رایج و پذیرفته شده است، چنان که فردی را به سبب ویژگی های بدنی به انجام ورزش هایی چون کشتی یا وزنه برداری توصیه می کنند و برخی را به انجام دادن ورزش هایی مانند ژیمناستیک یا دومیدانی. بنابراین توصیه می شود درمردان بالاي سن 45 سال وزنان بالاي سن 55 سال که تا کنون ورزش نمی کرده اند واز حالا تصميم به شروع يك برنامه ورزشي مشخص دارند ، قبل ازشروع برنامه ورزشي با پزشک معالج خود مشورت نموده و از نظر وضعیت قلبی و عروقی مورد معاینه قرار گرفته و با نظر پزشک خود ورزش را آغاز نمایند و در این راه  استفاده از آزمون استرس قلبي ( تست ورزشي ) می تواند حد فعاليت فيزيكي را در آنان مشخص نماید. چه ورزش هایی برای سالمندان منسب است؟  انجام 6 نوع تمرین ورزشی گرم‌كننده، استقامتی، انعطاف پذیری، تمرینات حفظ تعادل تمرینات قدرتی و نیز تمرینات انقباضی، ایستا برای سالمندان مفید است.

تمرینات گرم‌كننده، شامل نرمش‌های ساده كششی هستند كه با انجام آن بدن فرد سالمند برای انجام سایر تمرینات آماده می‌شود و این تمرینات بایستی به شكلی اجرا شود كه منجر به كم آوردن نفس نشود. متخصصان طب سالمندی معتقدند تمرینات استقامتی سبب می‌شود تا تعداد ضربان قلب و تنفس افزایش یافته، مصرف اكسیژن به حداكثر برسد و در نتیجه كارایی قلب، ریه‌ها و سیستم گردش خون افزایش می‌یابد. * پیاده‌روی، دویدن، دوچرخه سواری، شنا و كوهنوردی به عنوان تمرینات استقامتی به شمار می‌رود. * پیاده‌روی آرام در خارج از منزل، علاوه بر اثرات بسیار مطلوب جسمانی،سبب جلوگیری از افسردگی و انزواطلبی فرد سالمند می‌شود.  * سالمندان لازم است در هنگام پیاده‌روی، كفش راحت، به اندازه و بنددار پوشیده، با لباس راحت، سبك و مناسب هر فصل پیاده‌روی را با سرعت كم شروع كنند و در یك وضعیت متعادل و راحت سر را بالا نگاه داشته،بدن را كمی به جلو متمایل و از برداشتن گام‌های بلند پرهیز كنند. * تمرین‌های انعطاف‌پذیری نیزبا ایجاد كشش در عضلات و نسج نرم اطراف مفاصل، حركت مفصل‌ها را راحت كرده، موجب آسان‌تر شدن حركات اندام‌ها و تنه می‌شود. * سالمندانی كه به هر دلیل دچار شكستگی استخوان،كشیدگی عضله یا پیچ خوردگی مفاصل شده‌اند، از انجام این نوع تمرینات پرهیز كنند. * افراد سالمند می‌توانند با انجام تمرینات تعادلی از طریق تقویت عضلات،خصوصا عضلات پا به حفظ تعادل خود خصوصا در هنگام افتادن كمك كنند. * سالمندان در هنگام انجام تمرینات تعادلی در كنار دیوار یا یك میز بایستند تا در صورت عدم تعادل بتوانند به آنها تكیه كنند. * نوع دیگر از تمرینات قدرتی است.این تمرینات نه تنها موجب تقویت عضلات می‌شود،بلكه توانایی فرد را بالا برده،سبب ایجاد تعادل در وزن می‌شود و از پوكی استخوان هم جلوگیری می‌كند. * با توجه به این‌كه حركات قدرتی با وزنه انجام می‌شود،سالمندان می‌توانند با پر كردن یك بطری نوشابه بزرگ یك وزنه 300 گرمی در اختیار داشته باشند.

• چگونه ورزش را آغاز کنیم؟
  بسیاری از بیماران سالمند می خواهند بدانند که چگونه و از چه نوع ورزشی، ورزش را آغاز کنند.
  در شروع آنچه که مهم است این است که در درجه اول باید لباس و کفش مناسب ورزش بر تن و پا داشته باشید. بسیارمهم است که لباس راحت و اندازه باشد. کفش باید انحنای خوب برای نگهداری پا در موقعیت مناسب داشته باشد و در قسمت پاشنه پا ، لائی مخصوص درون کفش را نسبتاً کلفات انتخاب کنید
  (an elevated arc cushioned heel) که جلوی ضربه و فشار را بر پاشنه پا بگیرد. اگر تا به حال ورزش را آغاز نکرده اید بهتر است که آرام و آهسته ورزش کردن را آغاز کنید. و اکثراً با ورزش هائی شروع کنید که با انجام آن راحت تر هستید. آرام آرام ورزش کردن را آغاز کنید. این سبب می شود که کمتر به خود آسیب بزنید و همینطور آرام ورزش کردن در ابتدای کار مانع درد های عضلانی و مفصل می شود. ضرب المثلی امریکائیها دارند که می گوید:
  «No Pain, No Gain»ولی به کار بردن این مثل در مورد افراد سالمند درست نیست. افراد سالمند درست نیست که ورزش ها را به حد اکثر ممکن انجام بدهند تا بتوانند از بهره ای که ورزش به سلامتی آنها می رساند بهره مند شوند.
  به طور نمونه ، راه رفتن یکی از بهترین ورزش هائی است که به ویژه برای آغاز کار بسیار ورزش خوبی است. و اگر چنانچه شما هم اکنون این ورزش را آغاز کرده اید می توانید آرام آرام مدت وشدت آن را بالا ببرید.

• چه نوع ورزش ها رابهتر است انجام دهید؟
  چندین نوع ورزش هستند که برای افراد سالمند بسیار سودمند است. یکی از اینها گروه ورزش های پيلاتس است و همچنين  راه رفتن، شنا کردن، دوچرخه سواری. اگر بتوانید به مدت30 دقیقه در بیشتر روزهای هفته و یا هر روز هفته انجام بدهید بسیار سودمند خواهد بود. و همینطور ورزش وزنه برداری( Strength Training) البته با وزنه های سبک، برای دو روز در هفته نیز بسیار سودمند خواهد بود.
  قبل از هر ورزش به مدت 5 دقیقه بدن خود را گرم کنید ، این بدن را آماده ورزش خواهد کرد. آهسته راه رفتن و نرمش های سبک برای گرم شدن و آماده شدن بدن برای انجام ورزش روزانه خوب است و پس از تمام شدن ورزش نیز باید باز مدت 5 دقیقه نرمش سبک کنید. و یا اینکه آهسته قدم بزنید. اگر چنانچه در هوای گرم ورزش می کنید مدت زمان نرمش و یا آهسته راه رفتن را پس ازتمام شدن ورزش روزانه اندکی بیشتر کنید.
  به خاطر داشته باشید که ورزش فقط زمانی برای شما خوب خواهد بود که شما از نظر سلامتی خودتان احساس خوبی داشته باشید.
  بنابراین اگر گرفتار سرماخوردگی ، گریپ، فلو و یا بیماریهای مشابه هستید، در این زمان است باید ورزش نکنید و بیشتر استراحت کنید ، پس از بهبودی کامل دوباره ورزش را آغاز کنید. و اگر چنانچه در اثر بیماری به مدت بیش از دوهفته ورزش نکردید زمانی که احساس کردید که آماده ورزش هستید، باید آهسته آهسته ورزش را آغاز کنیدو تدریجاً آن را افزایش دهید.

یک نکته مهم:

اگرپس از انـجام ورزش احساس درد در عضلات و مفاصل خود کردید شایدبه دلیل این باشد که یا زمان طولانی ورزش کرده اید و یا اینکه ورزش سنگین تر از آنچه که برای شما مناسب است انـجام داده اید.
در این مورد باید ورزش سبکتر را جایگزین ورزش سنگین قبلی کنید و یا اینکه از مدت زمان ورزش بکاهید. و اگر این درد و ناراحتی بیش از یک یا دو روز باشد بهتر است که با پزشک خود مشورت کنید. اگر در هنگام ورزش و یا پس از آن دچار هر یک از علائم زیر شدید باید با پزشک خود فوری در میان بگذارید:
1- اگر گرفتار درد قفسه سینه و احساس فشار در قفسه سینه شدید.
2- اگر احساس تنگی نفس کردید و یا اینکه گرفتار اشکال تنفس شدید.
3- اگر احساس سر گیجه و یا light headedness کردیدو یا اختلال در بینائی یا اینکه چشمتان سیاهی رفت و سبکی در سر کردید.
4- اگر احساس عدم تعادل کردید.
5- اگر احساس تهوع و یا اینکه استفراغ کردید

• نکاتی در خصوص ورزش در دوران سالمندی:

۱) قبل از هر ورزش به مدت ۵ دقیقه بدن خود را گرم کنید. آهسته راه رفتن و نرمش‌های سبک برای گرم و آماده شدن بدن برای انجام ورزش روزانه خوب است و پس از تمام شدن ورزش نیز باید ۵ دقیقه نرمش سبک کنید،یا آهسته قدم بزنید.

۲) اگر در هوای گرم ورزش می‌کنید، مدت زمان نرمش یا آهسته راه رفتن را پس از تمام شدن ورزش روزانه اندکی بیشتر کنید.

۳) اگر هنگام ورزش یا پس از آن دچار هر یک از علائم زیر شدید، باید با پزشک خود فوری در میان بگذارید: درد قفسه سینه، احساس فشار در قفسه سینه، احساس تنگی نفس، سر گیجه، تاری دید، احساس نداشتن تعادل، تهوع و استفراغ.

۴) شما می‌توانید ورزش‌هایی که بسیار ساده و راحت هستند در خانه انجام دهید. هر کدام از این ورزش‌ها را می‌توانید هشت تا ۱۰ مرتبه تکرار کنید و پس از اندکی استراحت برای دور دوم آماده شوید.
به برخی از همین ورزش‌ها در لابه‌لای نکته‌های زیر اشاره می‌شود.

۵) حرکات ورزشی را آهسته و به‌گونه‌ای انجام دهید که بتوانید کنترل تمامی حرکات را در دست داشته باشید.

۶) زمان ورزش، نفس را در سینه حبس نکنید و اگر احساس درد در هر قسمت بدن کردید، ورزش را ادامه ندهید.

۷) پس از انجام هر ورزش، عضلاتی را که برای انجام این ورزش به کار برده‌اید، آرام‌آرام باز و بسته کنید.

۸) سه جزء اصلی برنامه تمرینی سالمندان شامل این موارد است: تمرینات هوازی، تمرینات انعطاف‌پذیری و تمرینات قدرتی.

۹) همان‌طور که پیش از تمرینات ورزشی،‌ بدن‌تان را گرم می‌کنید، در پایان تمرین هم باید با حرکات آرام، بدن را به تدریج سرد کنید.

۱۰) بهترین تمرین برای گرم کردن در سالمندان، تمرینات ملایم کششی یا راه‌ رفتن آهسته در ابتداست که پس از آن باید آرام‌آرام بر شدت راه رفتن بیفزایند.

۱۱) بهترین تمرین هوازی برای سالمندان پیاده‌روی است. در عین حال برای کسانی که به ناراحتی‌های مفصلی مبتلا هستند، شنا کردن و چنانچه فنون شنا را نمی‌دانند، راه رفتن و انجام حرکات نرمشی در آب را توصیه می‌کنیم.

۱۲) افرادی که دارای آمادگی جسمانی مطلوب هستند، از فعالیت‌های دیگری مانند دوچرخه سواری، کوه‌پیمایی و ورزش‌های دیگری که با شدت متوسط و به مدت نسبتاً طولانی انجام می‌شود، می‌توانند استفاده کنند.

۱۳) انعطاف پذیری، توانایی حرکت اندام‌ها و بخش‌های متحرک بدن در دامنه حرکتی مفصل است. با افزایش سن، اهمیت انعطاف‌پذیری بیشتر می‌شود. از دست دادن انعطاف‌پذیری، بیشتر کارکردهای مورد نیاز زندگی روزمره را مختل می‌کند.

حرکاتی مانند خم شدن، بالا بردن وجلو بردن دست‌ها، راه رفتن و از پله بالا رفتن، دشوار می‌شود. حرکات کششی، بهترین نوع تمرینات انعطاف‌پذیری است.

۱۴) حرکات کششی را باید همیشه به آرامی انجام دهیم. کشش باید فقط تا جایی باشد که در عضلات مربوط احساس کشش کنیم و هیچ‌گاه تا آستانه درد در مفصل و اطراف آن پیش نرویم.

۱۵) تمرینات قدرتی به دو صورت انجام می‌شود: با وزنه، بی‌وزنه.

۱۶) تمرینات قدرتی با وزنه، درابتدا با وزنه‌های سبک و به دفعات انجام می‌شود و زمانی که حرکت آسان شود، وقت آن رسیده که بر سنگینی وزنه افزوده شود و بهتر است ابتدا تعداد تکرارها و بعد از آن میزان وزنه افزایش یابد.

۱۷) تمرینات قدرتی بدون وزنه، متداول‌تر است که حرکت شنا رفتن روی زمین وحرکت شکم (بلند کردن کتف‌ها از زمین در حالت خوابیده با زانوی خم) از رایج‌ترین‌ ورزش‌ها در همین زمینه است.

۱۸) بهتر است سالمندان برای شنا رفتن روی زمین زانوهای خود را هم بر زمین بگذارند تا حرکت برایشان آسان شود و به مهره‌های کمرشان فشار وارد نشود.

۱۹) بین ورزش‌های کشیدنی و ورزش‌های هل‌دادنی تعادل برقرار کنید.

۲۰) حرکت را در محدوده حرکتی کامل، موجود و بدون درد انجام دهید.

۲۱) هردو نوع ورزش‌های برداشتن اشیا و گذاشتن اشیا را در برنامه خود بگنجانید.

۲۲) ورزش‌هایی با شدت متوسط را در نوبت‌هایی که در آنها حداقل ۸ تا ۱۳ تکرار وجود دارد، انجام دهید.

۲۳) حداقل یک نوبت از ورزش‌هایی را که در آنها هشت تا ۱۳ تکرار وجود دارد، انجام دهید.

۲۴) سرعت حرکات باید از آهسته تا متوسط باشد (حرکت سریع، ممنوع!) و حرکات را به صورت ریتمیک، کنترل شده و غیرانفجاری انجام دهید.

۲۵) ورزش نباید تداخلی در امر تنفس طبیعی ایجاد کند (به عنوان یک قاعده کلی سالمند باید قادر باشد در حین انجام ورزش، سوت بزند یا به راحتی صحبت کند).

۲۶) بین نوبت‌ها استراحت‌های ۳۰ تا ۶۰ ثانیه‌ای بگنجانید.

شدت ورزش را به تدریج افزایش دهید (هر جلسه حداکثر ۵ درصد از جلسه قبلی شدیدتر باشد). در این‌صورت قدرت و استقامت شما افزایش خواهد یافت.

۲۷) در صورتی که بیش از یک تا دو هفته وقفه در برنامه ورزشی‌تان به وجود آمد، شدت و حجم ورزش را کم کنید.